Hoe taal diepte geeft aan proza

Zaken verwijzen naar zichzelf: het leven gaat over het leven, school gaat over school, en verhalen gaan over verhalen.

Maar dat is nog niet alles. Niet alleen verhalen gaan over zichzelf. Ook onderdelen van verhalen gaan over zichzelf:

  • dialogen gaan over dialogen
  • gedachten gaan over gedachten
  • taal gaat over taal

Dialogen gaan over dialogen

Allereerst dialoog. Aan de oppervlakte gaat een dialoog over wat we gewoonlijk onder inhoud verstaan, en wel op het meest concrete niveau. Als personages over ouderschap praten, gaat de dialoog concreet over ouderschap.

Maar op een dieper niveau gaan dialogen over dialogen. Als personages over ouderschap praten, dan kan het op een dieper en abstracter niveau gaan over dialoog, over hoe personages (of mensen) met elkaar praten. Ook dat is de inhoud, maar dan de diepere inhoud. Dialoog laat bijvoorbeeld zien of het mogelijk is om:

  • elkaar te verstaan en te begrijpen
  • wezenlijk iets tot uitdrukking te brengen
  • elkaar aan te voelen buiten de woorden om.

We kunnen trouwens nóg dieper naar dialoog kijken: dialogen gaan op het diepste en meest abstracte niveau ook over taal.

Denken gaat over denken

Iets soortgelijks geldt voor gedachten. Als een personage denkt over ouderschap, dan is ouderschap concreet de inhoud van diens gedachten.

Maar op een dieper en abstracter niveau gaat het denken ook over het denken zelf, en kunnen gedachten in het verhaal bijvoorbeeld laten zien of het mogelijk is om in het denken:

  • het wezen van iets te doorgronden
  • voorbij de woorden te gaan
  • iets anders te begrijpen dan het eigen verhaal

En op het diepste en meest abstracte niveau gaan gedachten ook over taal.

Taal gaat over taal

Laten we kijken naar taal. Een personage kan bijvoorbeeld eerst denken over ouderschap, en daar dan vervolgens over praten. Concreet gaan het denken en praten dan over ouderschap: zowel het denken als het praten hebben dat als onderwerp.

Op een abstracter niveau gaat het echter over verschillende zaken, namelijk eerst over denken en vervolgens over praten, en is er dus niet dezelfde inhoud.

En nog abstracter gaat het hier ook over taal, en ontstaat er alles bij elkaar een interessante verdieping:

  • op concreet niveau gaat het denken en het spreken over hetzelfde (ouderschap)
  • op abstract niveau gaan ze over verschillende zaken (eerst over denken en vervolgens over praten)
  • op het meest abstracte niveau gaat het toch weer over hetzelfde (namelijk taal).

Abstracte thema’s kunnen een rol spelen in romans en korte verhalen zonder dat ze worden benoemd en zonder dat het daar op concreet over gaat. Een roman of verhaal over ouderschap kan gaan over dialoog en denken zonder dat dat expliciet wordt benoemd.

Vergelijkbare berichten

2 reacties

  1. Hi Ton,

    Helemaal eens met je blog. Wat ik zelf lastig vind is hoe je als schrijver die lagen in je verhaal brengt. Ik werk vaak intuitief. Op het platte niveau van handeling, gedachten en dialoog doe je natuurlijk de check of alles goed loopt (technisch). Eigenlijk zou je dat op die andere niveaus ook moeten doen. Juist dat vind ik lastig.

    Waarom vind ik dit (altijd een goed begin), vraag ik me af. Vroeger vond ik het ook lastig om kritisch naar de techniek te kijken, dat heb ik moeten leren. Je eigen werk lezen isl net zo erg als je eigen stem horen. Bij het zien van de andere lagen is dat niet anders, en het raakt direct aan je eigen karakter, vooroordelen, narratief enzovoort.

    Kortom net als dat therapie nuttig is, is ook dit niet altijd fijn. Het vraagt veel van je als schrijver maar het maakt een verhaal van ‘loopt lekker’ tot een verhaal dat ook echt iets met je als lezer kan doen

    1. Dag Joost,
      Interessant dat je dit aankaart. Dankjewel. Dat het lastig is, kan ik beamen. En zelf werk ik ook vooral intuïtief, al zal iemand die mijn website vol theorie overziet dat misschien niet van mij verwachten. Misschien probeer ik met al de theorie mijn intuïtie bloot te leggen, zodat ik die bespreekbaar kan maken.
      Wellicht dat we niet altijd naar die diepere lagen hoeven te kijken? Alleen als we voelen dat het verhaal iets nodig heeft (een correctie, een openbreken) dat dieper gaat dan de oppervlakte? If it ain’t broke, don’t fix it?
      Dat van de therapie, dat vind ik een handige vergelijking die je maakt. Een van de kenmerken van therapie is dat er een therapeut bij betrokken is. Als we dat naar het schrijven omzetten, dan kan het handig zijn om met iemand te sparren over de diepere lagen in onze verhalen. Ik denk dat in die zin een schrijfcoach of een redacteur een rol kan spelen, dat die de ‘therapeut’ kan zijn.
      Afijn, nu doe ik dit allemaal al wist, maar het is het jouw reactie die me aan het denken zet.

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.