Hoe personages met hun verhaal omgaan: Franz Kafka, De gedaanteverwisseling

Literatuur gaat óók over hoe mensen met hun verhaal moeten zien om te gaan. Dit inzicht heeft vérstrekkende gevolgen voor lezen en schrijven. Laten we naar een voorbeeld kijken: Franz Kafka, De gedaanteverwisseling.

In De gedaanteverwisseling komt Kafka meteen ter zake. De openingszin luidt:

Toen Gregor Samsa op een ochtend uit onrustige dromen ontwaakte, ontdekte hij dat hij in zijn bed in een reusachtig ondier was veranderd. — Franz Kafka, De gedaanteverwisseling

Kafka heeft er slechts een enkele zin voor nodig om te laten zien dat het leven van Gregor Samsa voor eens en altijd is veranderd: hij is een reusachtig ondier geworden. Wellicht is dat waarom veel mensen dit verhaal absurdistisch vinden. Maar Gregor’s metamorfose is in dit verhaal niet het enige wat absurd is.

Narratief in De gedaanteverwisseling, voorbeeld 1

Er is iets wat nog absurdistischer is dan Gregor die in een ondier is veranderd. Als we verder lezen, zien we dat Gregor niet van gedachte kan veranderen en dat hij aan zijn oude narratief blijft vasthouden waarin hij als handelsreiziger aan het werk moet. Terwijl hij ziet en voelt dat zijn lichaam is veranderd, neemt hij aan dat zijn leven als vanouds zijn gangetje zal blijven gaan. In zijn bed vertelt hij zichzelf dat hij zo meteen op zal staan om te gaan werken:

Maar voorlopig het ik wel opstaan, want mijn trein gaat om vijf uur. — Franz Kafka, De gedaanteverwisseling

En hij vertelt het niet alleen tegen zichzelf, hij vertelt het ook tegen zijn gezin en zijn manager. Vanachter de gesloten deur van zijn slaapkamer, zegt hij ze:

Ik ga trouwens nog met de trein van acht uur op reis, door die paar uur rust ben ik weer op krachten gekomen. Verdoe uw tijd toch niet, meneer de procuratiehouder; ik ben zo dadelijk zelf op de zaak, en misschien wilt u zo goed zijn dat te zeggen met de complimenten aan de directeur!’ —Franz Kafka, De gedaanteverwisseling

Narratief in De gedaanteverwisseling, voorbeeld 2

Maar deze ontkenning aan het begin van het verhaal, is niet het enige narratief dat niet overeenkomt met de realiteit.

Als het verhaal verdergaat, lezen we dat Gregor er altijd van overtuigd is geweest dat zijn gezin zwaar leunt op zijn inkomen als vertegenwoordiger. Voordat hij in een ondier veranderde, werkte hij hard in een baan die hem niet aanstond, met slechts één doel voor ogen: zijn gezin er financieel bovenop helpen. Maar nu Gregor in een insect is veranderd en niet meer kan werken, blijkt het gezin het best wel zonder zijn inkomen te kunnen stellen.

Wij lezers — en ook Gregor — komen te weten dat zelfs voorafgaand aan Gregor’s gedaanteverwisseling, zijn vader geld opzij heeft gezet waar hij Gregor niet over verteld heeft. Het is niet genoeg om van te rentenieren, maar het is voldoende voor het moment, eens te meer als ze allemaal gaan werken en wat kostgangers nemen. Dus, Gregor’s narratief dat de familie niet voor zichzelf kan zorgen is onjuist en is ook altijd onjuist geweest.

Niettemin blijft Gregor vasthouden aan zijn oude en onjuiste narratief en voelt hij zich beschaamd dat hij het gezin niet langer kan onderhouden.

Wanneer het gesprek op deze noodzaak tot geld verdienen kwam, liet Gregor altijd meteen de deur los en wierp zich op de naast de deur staande koele leren sofa, want hij kreeg het heet van schaamte en verdriet. — Franz Kafka, De gedaanteverwisseling

Conflict tussen narratief and realiteit

Dus, aan de ene kant heb je wat er echt gebeurt, en aan de andere kant heb je het narratief in dit geval het narratief van Gregor.

Er is een verschil tussen deze twee elementen. Dat verschil noemen we: conflict. Het conflict is het verschil tussen net narratief en wat er buiten dat narratief gebeurt. Zoals we verderop in het blog zullen zien, is ieder conflict een narratief conflict. Dit narratieve conflict is de kern van literatuur.

Je zou gezien het voorgaande kunnen denken dat het verschil tussen narratief en realiteit vooral het terrein van absurdistische literatuur is. Maar niet alleen absurdistische literatuur gaat over dat conflict, alle literatuur gaat daarover, zoals we zullen zien. Hierna kijken we naar een realistisch, psychologisch kort verhaal van Clarice Lispector, De navolging van de roos.

Door Ton Rozeman

Writer and teacher creative writing. Published three short story collections and a novel, and a book on writing short stories. Teaches in Amsterdam.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *