Hoe personages met hun verhaal omgaan: Clarice Lispector, De navolging van de roos

Literatuur gaat over mensen die te dealen hebben met narratieven. Dat is wat we gezien hebben in een absurdistische novelle van Franz Kafka. Maar het is niet voorbehouden aan het absurdisme, je komt het ook in andere literatuur tegen. Sla er maar het psychologische korte verhaal van Clarice Lispector op na, De navolging van de roos.

De navolging van de roos is een verhaal over Laura, die recentelijk ontslagen is uit een instelling voor mentale zorg. Het verhaal start met Laura die zit te fantaseren over hoe haar dag zal zijn; hopelijk wordt het een rustige dag, zoals voor de tijd dat ze opgenomen werd. Het is een mijmerend begin, anders dan bij Kafka.

Voordat Armando uit zijn werk zou komen moest het huis opgeruimd zijn en zij haar bruine jurk aanhebben zodat ze haar man kon helpen met zich omkleden, en dan zouden ze kalm de deur uit gaan, gearmd zoals vroeger. Hoelang was het geleden dat ze dat voor het laatst hadden gedaan?

— Clarice Lispector, De navolging van de roos

Narratief bij Lispector, voorbeeld 1

Het is een subtiel begin, maar we kunnen er toch al het narratief van Laura in lezen. Ze wil dat haar huis opgeruimd is, ze wil kalm de deur uitgaan, ze wil dat de dingen zoals vroeger zijn. Natuurlijk, haar verlangen is te begrijpen na wat haar overkomen is. Maar tegelijkertijd, het is een verlangen. En was is een verlangen anders dan een narratief?

Later in het verhaal zullen we lezen dat haar dag anders verloopt dan ze hoopt. En dat is waar het conflict zit, in het verschil tussen haar narratief vol verlangen en de werkelijkheid die zich buiten dat narratief afspeelt.

Narratief bij Lispector, voorbeeld 2

Dat narratief vol verlangen in de eerste alinea is niet het enige narratief dat we kunnen zien aan het begin van Lispector’s korte verhaal. Het verhaal gaat verder:

Nu ze weer ‘in orde’ was, zouden ze de bus nemen, zij uit het raam kijkend als een echtgenote, haar arm op die van hem, daarna zouden ze gaan eten bij Carlota en João, in intieme sfeer achterovergeleund op hun stoel. Hoelang al had ze Armando niet meer op het laatst vertrouwelijk achterover zien leunen, pratend met een andere man?

— Clarice Lispector, De navolging van de roos

Als we goed kijken, kunnen we hier een ander soort narratief ontdekken, eentje dat te doen heeft met identiteit. Laura wil iemand zijn die ‘in orde’ is. En dat niet alleen, ze wil ook zijn ‘als een echtgenote, haar arm op die van hem’.

Dat is opmerkelijk: ze is zijn vrouw en tegelijkertijd wil ze als zijn vrouw zijn. Iemand zou kunnen zeggen: ‘Aha, dan zal ze blij zijn, ze is wat ze wil zijn!’

Ik denk niet dat die vlieger opgaat. Volgens mij heeft ze in haar narratief een beeld van hoe een vrouw zou moeten zijn, en nu ze zichzelf vergelijkt met dat beeld, voelt ze dat er een verschil is.

Iets soortgelijks gaat op voor het ‘in orde’ willen zijn. Ook hiervan heeft ze in haar narratief een beeld waar ze niet aan voldoet. Ook hier is er een verschil tussen narratief en veronderstelde werkelijkheid.

Narratief conflict

We zijn nog maar anderhalve alinea ver in dit verhaal. Aan de oppervlakte is er niets gebeurd, maar daaronder is er al een narratief conflict gaande. Laura wil dat haar dag anders verloopt dan hij verloopt, en ze wil iemand anders zijn dan dat ze is.

Verderop in het blog zullen we zien dat verlangen en identiteit niet alleen belangrijk zijn in dit verhaal van Lispector, maar ook een rol spelen bij de narratieven van personages in andere boeken.

Door Ton Rozeman

Writer and teacher creative writing. Published three short story collections and a novel, and a book on writing short stories. Teaches in Amsterdam.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *