Het individu versus de maatschappij bij Clarice Lispector

We hebben gezien dat een narratief drie lagen heeft: dat van het individu, dat van de groep en dat van de maatschappij. Die gelaagdheid heeft niet alleen gevolgen voor het personage en het conflict, maar ook voor de thematiek. Laten we kijken hoe dat in de praktijk uitpakt in Lispector’s De navolging van de roos.

In De navolging van de roos volgen we Laura, een personage dat zo in de war en in zichzelf gekeerd is dat het haar tot waanzin drijft. Het kan daardoor lijken of het hele verhaal alleen om haar individuele narratief draait, maar wat ook meespeelt is dat ze in een maatschappij leeft die afkeurt wie zij als vrouw is en die haar wil vormen tot iets wat ze niet is. Haar individuele narratief wordt onderdrukt door het dominante narratief van de maatschappij.

Narratief van het personage: Laura

We ontmoeten Laura op het moment dat ze ontslagen is uit een instelling voor mentale zorg. Ze zit thuis en eist van zichzelf dat ze in orde is en dat ze niets laat misgaan. Dat is haar individuele narratief.

Om Laura te begrijpen helpt het om ons af te vragen: wat heeft ze voor ogen als ze vindt dat ze in orde moet zijn? Of met andere woorden: wat verstaat ze daaronder? We vinden hiervoor een aanwijzing in de tweede alinea van het verhaal:

Nu ze weer ‘in orde’ was, zouden ze de bus nemen, zij uit het raam kijkend als een echtgenote, haar arm op die van hem (…)

  • Clarice Lispector, De navolging van de roos

We zien hier dat Laura ‘in orde’ zijn, verbindt met een echtgenote zijn.

Even later maakt ze dat concreter en vertelt ze hoe ze in het ideale geval zichzelf zou willen zien door de ogen van haar man:

De vredigheid van een man school erin dat hij even zijn vrouw vergat en met een andere man praatte over wat er in de krant stond.

  • Clarice Lispector, De navolging van de roos

Volgens Laura wordt een vrouw die in orde is, vergeten door haar man. Uit wat verder in het verhaal volgt, blijkt dat vergeten iets goeds is, dat het de natuurlijke staat van een vrouw is. Dat is dan ook wat Laura in dit verhaal nastreeft: een vrouw te worden naar wie haar man geen omkijken heeft. Pas dan is ze echt ‘in orde’.

Narratief van de maatschappij: Brazilië in de jaren 50

De maatschappij en de tijd waarin iemand leeft, heeft invloed op iemands narratief. Dat geldt ook voor Laura. Het narratief wordt weliswaar gevormd in haar hoofd, en ja, het is haar individuele narratief, maar iemands narratief staat niet los van de wereld, is geen eiland.

Het verhaal speelt zich af in Brazilië in de jaren 50. Ik ken het land en die tijd niet uit eigen ervaring, maar uit het werk van Clarice Lispector komt een beeld naar voren van een patriarchale maatschappij die op een stereotype manier over gender denkt.

Terwijl Laura’s man buitenshuis werkt, heeft Laura voor het huis te zorgen, voor de kleren van haar man, voor de boodschappen. Ze wordt daarbij geholpen door het dienstmeisje Maria, eveneens een vrouw. Een andere vrouw in het verhaal is verpleegster.

De arts in het verhaal is een man die bepaalt hoe Laura als vrouw met haar gespannenheid moet omgaan. Hij schrijft haar voor dagelijks een glas melk te drinken en geeft haar een klopje op haar rug, ‘wat haar vleide en deed blozen’.

Aan de ene kant is er dus het dominante narratief van de maatschappij dat voorschrijft hoe dat vrouwen zich moeten gedragen om geen overlast te geven. Aan de andere kant is er de individuele behoefte van Laura om ‘in orde’ te zijn. Die twee vermengen zich tot het Laura’s idee dat ze om ‘in orde’ te zijn een onopvallende vrouw moet worden die niemand tot last is.

Narratief van een groep: Laura en Carlota

Laura maakt niet alleen deel uit van de maatschappij, ze maakt ook deel uit van diverse groepen. Zo is ze bevriend met Carlota, een vrouw die anders in het leven en in de maatschappij staat dan zijzelf. En net zo goed als Laura zich heeft te verhouden tot het narratief van de maatschappij, heeft ze zich ook te verhouden tot het narratief van haar vriendin. Dat narratief staat trouwens niet geheel buiten Laura, het is onderdeel van de vriendschap waar ze zelf deel van uitmaakt.

Laura merkt daarover op:

Ze waren altijd heel verschillend geweest. Carlota, ambitieus en luid lachend; zij, Laura, altijd wat traag en als het ware ervoor zorgend dat dat altijd zo zou blijven; Carlota zag nergens het gevaar van. Zij was heel voorzichtig.

  • Clarice Lispector, De navolging van de roos

Dit is veelzeggend. We weten al dat Laura niet wil opvallen, dat is wat de maatschappij haar als vrouw voorschrijft. Maar Carlota neemt een andere positie in; volgens Laura is Carlotta ambitieus en luid lachend, dus juist het tegenovergesteld van onopvallend.

Even later belicht Laura dat opnieuw, nu vanuit een andere invalshoek:

[A]nders dan Carlota, die veel van zichzelf in haar huis had gestopt, schiep Laura er genoegen in van haar huis iets onpersoonlijks te maken; op een bepaalde manier volmaakt juist omdat het zo onpersoonlijk was.

  • Clarice Lispector, De navolging van de roos

Hoe moet Laura omgaan met haar vriendschap en de uiteenlopende waarden en normen die zij en Carlota erop na houden? Laura kiest er — wellicht onbewust — voor om zich tegenover Carlota onderdanig te gedragen, dan kan Laura toch de rol blijven innemen die haar door de maatschappij wordt voorgeschreven:

Onderwijl zou zij het met Carlota hebben over vrouwenzaken, onderworpen aan de even bazige als praktische goedwillendheid van Carlota, en eindelijk weer eens de ongeïnteresseerdheid en de vage minachting van haar vriendin ondergaan, haar natuurlijke botheid

  • Clarice Lispector, De navolging van de roos

Gevolgen voor het personage

Door deze lagen van individu, groep en maatschappij, kan Laura zichzelf vanuit verschillende narratieven bekijken. Vanuit dat kijken creëert zij een identiteit en maakt zij van zichzelf een personage.

Gevolgen voor het conflict

Uiteraard hebben deze verschillende lagen van het narratief ook gevolgen voor het conflict. Het narratief van het Laura heeft zich te verhouden tot het narratief van de maatschappij. Het verschil tussen haar individuele narratief en dat van de maatschappij vormt een van de conflicten. En Laura maakt niet alleen deel uit van de maatschappij, maar ook van verschillende groepen. Ook die hebben ieder hun eigen narratief, en ook daaruit ontstaat conflict.

Gevolgen voor de thematiek

De gelaagdheid van narratieven heeft ook gevolgen voor de thematiek.

Je zou het thema van het verhaal van Laura universeel kunnen noemen omdat het laat zien hoe een vrouw wordt onderdrukt door een dominant mannelijk narratief, en dat gebeurde niet alleen in Brazilië en niet alleen in de jaren vijftig.

Het verhaal van Laura is echter niet alleen universeel omdat het gaat over de onderdrukking van een vrouw, maar ook omdat het — op een abstracter niveau — sowieso gaat over de onderdrukking van een individueel narratief door een dominant narratief. Onderdrukking door een dominant narratief is — hoe abstract ook — een thema van een groot deel van de literatuur.

Ook hier zien we dat verhalen over verhalen gaan en dat literatuur het verhaal vertelt van mensen die worstelen met narratieven.

Door Ton Rozeman

Writer and teacher creative writing. Published three short story collections and a novel, and a book on writing short stories. Teaches in Amsterdam.

1 reactie

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *